Najważniejsze postacie w historii Danii
Dania jest względnie małym krajem, o czym najbardziej chyba lubią wspominać sami Duńczycy. Nie oznacza to jednak, że nie było w historii tego kraju ludzi, którzy wpłynęli w jakiś znaczący sposób na nasz świat. W tym wpisie przedstawimy wybrane sylwetki najważniejszych Duńczyków w historii.
Postaramy się jednak, żeby nie były to sylwetki Duńczyków, które są już dość powszechnie znane większości Polakom (mowa tu np. o H.C. Andersenie, Karen Blixen, Sørenie Kierkegaardzie czy Adrianie Zandbergu)
Sztuka:
1. Asta Nielsen (ur. 1881 – zm. 1972)
Dziedzictwo wybitnych duńskich aktorów filmowych sięga samych początków kinematografii. Urodzona w Kopenhadze Asta Nielsen była niepodważalnie jedną z największych postaci niemego kina i na zawsze odznaczyła się w jego historii. Uznawana za pierwszą kobiecą gwiazdę filmową na świecie.
Nielsen grała w wielu pamiętnych produkcjach duńskich i niemieckich – Afgrunden (1910), Engelein (1914), Die Freudlose Gasse (1925). Do tego Nielsen sama wyprodukowała trzy filmy poprzez własną wytwórnię Asta Film. Między innymi była to reinterpretacja Hamleta Szekspira, gdzie Nielsen odegrała rolę duńskiego księcia.
2. Poul Henningsen (ur. 1894 – zm. 1967)
Wybitnych duńskich architektów i designerów było tyle, że można by napisać o nich oddzielny tekst. Tym większy szacunek należy się Poulowi Henningsenowi, który pośród tylu zdolnych ludzi potrafił się wybić na pierwszy plan. Poul Henningsen w czasach dwudziestolecia międzywojennego był jedną z najpopularniejszych osób w życiu kulturalnym Danii.
Henningsen głównie kojarzony jest ze swojej designerskiej lampy, PH-lampe, której obecnej ceny dla zachowania spokoju ducha sprawdzać nie zalecamy.
3. Vilhelm Hammershøi (ur. 1864 – zm. 1916)
Chociaż teraz będzie mowa o malarzu, to temat aranżacji mieszkań nas dalej nie opuszcza, a to dlatego, że Vilhelm Hammershøi był twórcą, który przede wszystkim specjalizował się w ukazywaniu urywków z życia codziennego w środku pomieszczeń. Używał do tego zawsze stonowanych barw, chociaż sam nie potrafił wytłumaczyć, dlaczego taki właśnie styl go pociąga – było to po prostu dla niego naturalne.
Hammershøi do teraz jest wystawiany w muzeach i galeriach sztuki na całym świecie.
4. Benny Andersen (ur. 1929 – zm. 2018)
Jeśli chodzi o postacie w literaturze duńskiej to oczywiście można by było wspomnieć o duńskich noblistach, tj. Henriku Pontoppidanie, Karlu Gjellerupie i Johannesie V. Jensenie, ale prawda jest taka, że dla przeciętnego Duńczyka nie będą to pisarze tak istotni jak Benny Andersen.
Znany ze swoich prześmiewczych, słodko-gorzkich albo po prostu wesołych i sympatycznych wierszy czy piosenek zapisał się w świadomości Duńczyków na pokolenia.
Benny Andersen tworzył do tego prozę dla dzieci i dorosłych, a ponadto był aktywny w radiu, telewizji i teatrze, czyli krótko mówiąc – był wszędzie.
5. Arne Jacobsen (ur. 1902 – zm. 1971)
Ok… jeśli już powiedzieliśmy, że było tak wiele znanych Duńczyków w obszarze designu i architektury, to może wypadałoby teraz zaprezentować chociaż jeszcze jeden przykład. Niech będzie to zatem Arne Jacobsen!
To między innymi dzięki Jacobsenowi duński design został wprowadzony na salony (w sumie tutaj to powiedzenie jest szczególnie trafne). Na całym świecie bardzo znane są krzesła zaprojektowane przez niego, które noszą m.in. takie nazwy jak Myren (Mrówka), Svanen (Łabędź) czy Ægget (Jajko).
Jacobsen nie ograniczał się jednak tylko do wystroju wnętrz. Był on też wysoce szanowanym architektem, który stworzył niezliczone projekty budynków w całej Danii a także w Niemczech i Wielkiej Brytanii.
6. Anne Marie Carl-Nielsen (ur. 1863 – zm. 1945)
Trudno powiedzieć jak poprawnym politycznie jest zacząć od stwierdzenia, że Anne Marie Carl-Nielsen była „jedną z pierwszych rzeźbiarek branych na poważnie”, ale jest to po części prawda. W czasach, kiedy kobieta musiała zrobić dziesięć czy dwadzieścia razy więcej niż mężczyzna, żeby udowodnić swoją wartość, Anne Marie Carl-Nielsen stała się mistrzynią rzeźby na światowym poziomie.
Największym docenieniem jej umiejętności było zlecenie jej wyrzeźbienia pomnika króla Chrystiana IX.
Jej ulubioną tematyką były zwierzęta domowe oraz ludzie, którzy byli przedstawiani w intensywny, naturalistyczny sposób. W swoich dziełach inspirowała się także mitologią nordycką.
Polityka:
1. Gorm den Gamle (żył w X w.)
Oczywiście jeśli chodzi o królów i królowe Danii, to równie dobrze można by było powiedzieć, że każdy z nich był ważny lub najważniejszy, ale my oczywiście mocno ograniczymy tę pulę i nie zamierzamy mówić o wszystkich Fryderykach i Chrystianach po kolei.
O Gormie Starym wspominamy, gdyż jest on uznawany za pierwszego władcę Danii (chociaż czy rządził on całą Danią, czy tylko Jutlandią jest kwestią sporną).
To Gorm Stary postawił pierwszy i mniejszy kamień runiczny w Jelling na cześć swojej żony Tyry, podczas gdy drugi kamień, wzniesiony przez jego syna, Haralda Sinozębego, został postawiony na cześć jego rodziców, czyli Tyry i Gorma. Kamienie te wpisane są na Listę Światowego Dziecictwa Unesco i można je w Danii bez problemu odwiedzić.
2. Małgorzata I (ur. 1353 – zm. 1412)
Zanim w 1972 królową Danii na 52 lata została Małgorzata II, to prawie 600 lat wcześniej na duńskim tronie zasiadła Małgorzata I.
Ambitna była to kobieta, która za cel postawiła sobie zjednoczenie całej Skandynawii a że do tego była nad wyraz zdolna w sztuce polityki, to udało się jej to ostatecznie osiągnąć. W 1397 powstała tak zwana Unia Kalmarska, która zjednoczyła Danię, Norwegię, Szwecję oraz Finlandię (która była wtedy szwedzkim terytorium). Unia Kalmarska połączyła wszystkie te państwa na trochę ponad 100 lat.
To jedyny przypadek, gdzie cała Skandynawia była pod panowaniem jednego władcy. Później miały miejsce tylko nieskończone wojny Królestwa Danii i Norwegii ze Szwecją. Teraz zaś każdy zdaje się być w pełni usatysfakcjonowany przyjaznymi stosunkami między niezależnymi państwami.
3. Nikolai Frederik Severin Grundtvig (ur. 1783 – zm. 1872)
Przeskakujemy teraz sobie spokojnie i bez kłopotu o ponad 400 lat do roku 1783. Znajdujemy się w malutkiej miejscowości Udby, w której rodzi się jedna z najistotniejszych postaci dla państwa duńskiego – N.F.S. Grundtvig.
W celu oświecenia i odbudowania Danii Grundtvig stworzył koncept uniwersytetu ludowego (folkehøjskolen), który miał za zadanie wyedukować ludność chłopską. Po jakimś czasie tego typu szkoły pojawiły się nawet w Polsce. W Danii uniwersytety ludowe istnieją do dziś i cieszą się ogromną popularnością wśród młodych Duńczyków.
Do tego Grundtvig stworzył własną koncepcję protestantyzmu, która później została nazwana grundtvigianizmem. Jego mottem było: „Najpierw człowiek, potem chrześcijanin” („Menneske først og kristen så„).
Do tego Grundtvig napisał absurdalną liczbę psalmów religijnych (około 1500). Wiele z nich jest popularnych w Danii po dziś dzień.
4. Georg Brandes
Kolejna postać, której istotności w historii państwa duńskiego nie można przecenić. Georg Brandes był duńskim filozofem, pisarzem i podróżnikiem oraz wybitnym mówcą. Był protoplastą skandynawskiego antyklerykalizmu i można spokojnie powiedzieć, że jego osoba jest jednym z powodów, dlaczego Dania oraz cała Skandynawia jest w dzisiejszych czasach tak liberalna kulturowo.
Uważa się, że to on najbardziej się przyczynił do tak zwanego „przełomu nowoczesnego” (det moderne gennembrud) w całej Skandynawii, który oznaczał zwrot w stronę realizmu i naturalizmu w sztuce a zwłaszcza w literaturze.
Georg Brandes w ciągu swojego życia przebywał parę razy w Polsce, która była w tamtym czasie pod zaborami. Nawet napisał całą książkę na temat Polski i narodu polskiego – Indtryk fra Polen (Wrażenia z Polski, tytuł polskiego tłumaczenia: Polska), w której niezwykle ciepło wyraża się o naszym kraju i ich ludziach, a przede wszystkim bardzo mocno popiera polskie starania wyzwoleńcze.
5. Thorvald Stauning
Bez Thorvalda Stauninga i jego polityki nie byłoby duńskiego modelu polityki socjalnej, który we współczesnych czasach jest jedną z głównych rzeczy, z jakich Dania jest znana na świecie. Stauning był przewodniczącym partii socjaldemokratycznej i premierem w Danii w latach 1924-26 oraz 1929-42.
Za jego rządów wprowadzono wiele reform socjalnych, które ugruntowały koncept państwa opiekuńczego ’velfærdsstaten’, mające przede wszystkim za zadanie chronić wszystkich obywateli przed ryzykiem ruiny ekonomicznej.
Jednakże koniec rządów Stauninga naznaczony jest bardzo dużą skazą, tj. bliską współpracą z niemieckim okupantem. Rok 1942 i upadek rządu Stauninga oznacza zarazem początek większego przeciwstawienia się Niemcom przez Duńczyków.
Nauka:
1. Tycho Brahe (ur. 1546 – zm. 1601)
Jeden z najważniejszych astronomów w historii. Autor teorii geoheliocentrycznej, która dokonywała rewizji systemu heliocentrycznego Kopernika (chociaż ostatecznie wyszło, że to system Kopernika był odpowiedniejszy).
Wkład Tycho Brahe w rozwój astronomii wynika z szeregu różnorodnych odkryć i opisów, które w 1923 zostały zebrane i wydane w dziesięciu tomach. Brahe odkrył m.in. supernową w gwiazdozbiorze Kasjopei, a jego liczne obserwacje i odkrycia nowych komet podały w wątpliwość starożytną teorię niezmienności niebios.
Jego śmierć jest owianą dość dziwaczną legendą, a brzmi ona tak: Tycho Brahe był na przyjęciu u króla czeskiego. Tam miał ponoć skonsumować absurdalne ilości piwa, a jak powszechnie wiadomo jest to rozrywka bardzo moczopędna. Szacunek Brahe do króla nie pozwolił mu jednak na wstanie od stołu i pójście do toalety. Brahe nabawił się zatem poważnego zapalenia pęcherza… i zmarł. Koniec historii.
2. Hans Christian Ørsted (ur. 1777 – zm. 1851)
O H.C. Ørstedu wspominaliśmy już przy okazji wpisu o pierwiastkach chemicznych w języku duńskim. Tam mówiliśmy, że Ørsted wymyślił parę funkcjonujących do dziś nazw pierwiastków, a także wprowadził wiele innych neologizmów, które były mniej lub bardziej związane z nauką.
W 1820 Ørsted, podczas obserwacji ruchu igły w kompasie pod wpływem prądu w przewodzie, odkrył zjawisko elektromagnetyzmu. Do tego skonstruował piezometr oraz wyodrębnił pierwiastek glin.
3. Niels Bohr (ur. 1885 – zm. 1962)
Bez wątpienia czołówka najwybitniejszych fizyków w historii. W 1922 otrzymał nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki za „badania struktury atomów oraz emitowanego przez nie promieniowania”. W znaczącym stopniu przyczynił się do zrozumienia budowy atomu oraz do rozwoju mechaniki kwantowej.
Jednym z jego uczniów był Niemiec, Werner Karl Heisenberg, który intensywnie pracował przy utworzeniu broni atomowej dla III Rzeszy. Heisenberg spotkał się z Bohrem w Kopenhadze, kiedy ta była pod nazistowską okupacją. W 1943 Bohr uciekł do Szwecji w obawie przed aresztowaniem przez Gestapo. Bohr miał bardzo duże opory moralne, jeśli chodzi o rozwój bomby atomowej, dlatego też jego wkład w Project Manhattan był praktycznie zerowy, ale z drugiej strony bez odkryć Bohra taka broń nigdy by nie dała rady powstać.
4. Inge Lehmann (ur. 1888 – zm. 1993)
Bez Inge Lehmann nie istniałaby współczesna geologia, ale z początku nie traktowano jej zbyt poważnie w świecie naukowym (czy trzeba nawet tłumaczyć dlaczego?). Po czasie jednak nie dało się już zignorować jej geniuszu. To właśnie ona na podstawie badań rozchodzenia się fal sejsmicznych na Oceanie Spokojnym odkryła wewnętrzne jądro Ziemi.
Jej badania przyczyniły się również do odkrycia tzw. powierzchni nieciągłości Lehmann.
Lehmann dożyła 104 lat i miała w sobie na tyle werwy, że była aktywna naukowo praktycznie do końca życia.
W 2028 roku Lehmann pojawi się na nowych duńskich banknotach (nominał niewiadomy).