Niektóre różnice między duńskim a szwedzkim i norweskim
Duński, szwedzki oraz norweski są językami północnogermańskimi, a dokładniej językami skandynawskim kontynentalnymi. Są to języki bardzo blisko ze sobą spokrewnione i występują między nimi liczne podobieństwa. Oznacza to, że jeśli nauczymy się choćby jednego z nich, to zazwyczaj nie będziemy mieli problemów ze zrozumieniem reszty – przynajmniej w formie pisanej, gdyż ze zrozumieniem mowy może już być trudniej (najlepiej jest więc wpierw nauczyć się duńskiego i najtrudniejsze mieć z głowy😉).
W tymże wpisie zaprezentujemy jednak, co te języki od siebie odróżnia. A zważając na fakt, że jest to wpis na bloga w sekcji języka duńskiego, to będzie to przede wszystkim porównanie na linii: język duński –––> język norweski / język szwedzki.
1. Fonetyka
Duński na tle reszty języków skandynawskich odróżnia się przede wszystkim kwestią wymowy. Żarty na temat ziemniaków w buzi, chorobach gardła i bełkotania po kilku piwach pewnie są znane wielu z was.
O tym, że według niektórych obliczeń język duński ma najwięcej samogłosek ze wszystkich języków na świecie może też słyszeliście (chociaż jeśli chodzi o liczbę dźwięków samogłoskowych to szwedzki oraz norweski także prostotą nie rozpieszczają).
Ponadto duński ma jeszcze bardzo dużą liczbę dyftongów – większą niż norweski czy szwedzki (najprościej mówiąc dyftong to dwie samogłoski zbite w jedną przeciągniętą samogłoskę). Warto przy tym zaznaczyć, że w odróżnieniu do szwedzkiego i norweskiego w języku duńskim praktycznie nie występuje dyftong, który brzmi jak ’ej’ w polskich słowach 'klej’, 'rejs’, 'siej’. Spójrzmy choćby na dwa najbardziej podstawowe słowa jakie mogą być, czyli: ’hej’ – 'cześć’ oraz ’nej’ – 'nie’. Pomimo tego, że w duńskim zapisujemy te wyrazy jako 'ej’ to wymówimy je jako 'aj’.
’hej’ / 'nej’ – wymowa duńska:
’hej’ / 'nej’ – wymowa szwedzka:
’stein’ – wymowa norweska (’hei / 'nei’ w podstawowej wersji norweskiego bokmålu jest wymawiane jak po duńsku, tj. jako 'aj’, więc tutaj pokazujemy przykład dyftongu 'ej’ na wyrazie, który oznacza po norwesku 'kamień’)
A może komuś się obiło o uszy informacje o pewnym badaniu naukowym – w niektórych kręgach praktycznie już legendarnym badaniu – według którego duńskie dzieci uczą się wymowy języka później niż dzieci szwedzkie i norweskie.
Są do tego oczywiście klasyczne narzekania na to, że Duńczycy skracają każde słowo przynajmniej o połowę (profesjonalnie nazywa się to ’asymilacją’).
Poza tym mamy coś takiego jak ’miękkie d’ (duń. blødt d), które w sumie odróżnia duński od wszystkich innych języków na świecie, bo takiego rzygnięcia poza Danią jeszcze nigdzie nie wyprodukowano. Do tego jest gardłowe 'r’, które zdaje się bardziej pasować do jakiegoś Niemca lub Francuza niż grrroźnego Wikinga (aczkolwiek są też szwedzkie i norweskie dialekty, gdzie wymowa ’r’ kwalifikowałaby się w Polsce do wizyty u logopedy).
Idealnym przykładem jak daleko w języku duńskim może przebiegać asymilacja jest wyraz ’hårdere’ (pol. ’twardszy’)
hårdere – wymowa duńska:
hårdare – wymowa szwedzka:
hardere – wymowa norweska:
Przykładem na wymowę ’miękkiego d’ oraz gardłowego 'r’ niech będzie zaś najpopularniejszy duński łamaniec językowy, czyli ✨rødgrød med fløde✨
rødgrød med fløde – wymowa duńska:
rød (pol. czerwony) to wyraz, który zawiera gardłowe 'r’ oraz 'miękkie d’ – wymowa duńska:
röd – wymowa szwedzka:
rød – wymowa norweska:
Innym znanym aspektem wymowy języka duńskiego jest tak zwane 'zwarcie krtaniowe’, albo po duńsku 'stød’, którego nie uświadczymy w szwedzkim czy norweskim. Dźwięk ten powstaje przy zwarciu strun głosowych, przy którym zatrzymuje się na chwilę przepływ powietrza. Później następuje nagłe rozwarcie strun głosowym i gwałtowane uwolnienie się tego powietrza. Po polsku czasem tworzymy dźwięki przypominające duńskie ’stød’, jeśli powiemy w charakterystyczny sposób nie-e albo będziemy udawać meczenie owcy mee-e-e-e (czy to też język polski?).
Istnieją teorie, że ’stød’ jest w języku duńskim, gdyż nie występują w nim tonemy, tak jak to ma miejsce w norweskim i szwedzkim. Występowanie tonemów w tychże językach też jest sprawą dość niezwykłą – przynajmniej w skali europejskiej.
Właściwością, która zwłaszcza jest istotna w przypadku duńskiego ’stød’ oraz norweskich i szwedzkich tonemów, jest to, że mają one funkcję dystynktywną, czyli mogą być jedynym, co odróżnia znaczenie jednego wyrazu od drugiego.
hun (pol. ona – wymowa bez stød) vs hund (pol. pies – wymowa ze stød) – wymowa duńska:
anden (pol. kaczka – akcent I) vs anden (pol. duch – akcent II) – wymowa szwedzka:
bønner (pol. fasola – akcent I) vs bønder (pol. chłopi – akcent II) – wymowa norweska:
2. Gramatyka
Rodzaj gramatyczny:
Teoretycznie można by przyjąć, że język duński, szwedzki i norweski mają równą liczbę rodzajów gramatycznych, czyli 2 – rodzaj wspólny i rodzaj nijaki).
Jednakże w języku norweskim sprawa jest trochę bardziej skomplikowana, bo nawet w standardowej wersji bokmålu, która bardzo często w zapisie jest prawie identyczna z językiem duńskim, dopuszczony jest rodzaj męski, żeński i nijaki. W norweskim nynorsku ząś można używać wyłącznie 3 rodzajów gramatycznych.
Końcówki liczby mnogiej:
Tutaj sprawy przedstawiają się najtrudniej w języku szwedzkim, który ma aż pięć różnych końcówek liczby mnogiej: -er, -or, -ar, -n oraz końcówkę zerową (brak różnicy między liczbą pojedynczą i mnogą).
Gdzieś po środku jest język duński, w którym występują trzy końcówki liczby mnogiej: -er, -e i końcówka zerowa.
Podobnie sytuacja wygląda w norweskim bokmålu, ale wciąż można uznać, że tutaj jest trochę prościej, bo końcówkę -er dodajemy do zdecydowanej większości wyrazów, końcówkę -e tylko wtedy, kiedy jakiś wyraz kończy się na -er już w liczbie pojedynczej. Końcówka zerowa zaś występuje zazwyczaj przy odmienionych rzeczownikach w rodzaju nijakim, które mają jedną sylabę (chociaż czasami występuje ona też przy rzeczownikach w innych rodzajach).
Określoność:
Jeśli chodzi o kwestie gramatyczne to przy określoności zdaje się być najwięcej istotnych różnic między duńskim a norweskim i szwedzkim. W języku duńskim występuje bowiem zasada, że określoności nie można zdwajać w obrębie jednej frazy, podczas gdy w norweskim i szwedzkim takie zdwojenie określoności jak najbardziej jest możliwe albo i wręcz konieczne.
Do tego w języku duńskim i norweskim trzeba użyć konkretnej frazy składającej się z przedimka określonego, odpowiednio odmienionego przymiotnika oraz rzeczownika (w duńskim tylko w formie podstawowej, w norweskim głównie forma określona). W języku szwedzkim za to jest możliwym użycie samego przymiotnika i rzeczownika w formie określonej, jeśli fraza jest używana jako nazwa. Zobaczmy na takie oto przykłady:
’ten nowy most’ – język duński:
den nye bro✅ // den nye broen❌ // nye broen❌
’ten nowy most’ – język szwedzki:
den nya bro❌ // den nya bron✅ // nya bron (w odpowiednim kontekście)✅
’ten nowy most’ – język norweski:
Den nye bro🟡 (ewentualnie, jeśli byłaby to nazwa własna) // den nye broen✅// nye broen❌
Zaimki:
Kwestia zaimków jest zwłaszcza specyficzna w języku norweskim, gdzie możliwym jest wstawienie zaimka dzierżawczego po rzeczowniku w formie określonej. Po szwedzku i po duńsku tak się zrobić nie da.
’mój (żółty) samochód’ – język duński
min bil ✅// min gule bil ✅// bilen min ❌// den gule bilen min❌
’mój (żółty) samochód’ – język szwedzki
min bil✅ // min gula bil✅ // bilen min❌// den gula bilen min❌
’mój (żółty) samochód’ – język norweski
min bil ✅// min gule bil ✅// bilen min ✅// den gule bilen min✅
W języku szwedzkim i norweskim poprawnym jest użycie zaimka zwrotnego (sine/sina) w trzeciej osobie liczby mnogiej, a nie tylko w liczbie pojedynczej, jak w duńskim. Nawet trzeba przyznać, że w tym przypadku szwedzki i norweski jest logiczniejszy. Bo jeśli w duńskim rozróżnia się między hans/hendes vs sin/sit sine, to dlaczego w sumie nie ma różnicy między deres vs sine?
’On kocha swoje dzieci. Oni kochają swoje dzieci’ – język duński
Han elsker sine børn✅. De elsker deres børn✅(zazwyczaj będzie to oznaczać, że kochają swoje dzieci, ale w odpowiednim kontekście może to teoretycznie oznaczać, że kochają czyjeś inne dzieci). De elsker sine børn❌.
’On kocha swoje dzieci. Oni kochają swoje dzieci’ – język szwedzki
Han älskar sina barn✅. De älskar sina barn✅. De älskar deras barn.🟡(kochają dzieci jakichś innych osób, a nie swoje)
’On kocha swoje dzieci. Oni kochają swoje dzieci’ – język norweski
Han elsker sine barn✅. De elsker sine barn✅. De elsker deres barn.🟡(kochają dzieci jakichś innych osób, a nie swoje)
Ponadto w niektórych dialektach języka norweskiego występuję dość dziwaczna konstrukcja zwana ’garpegenitiv’, która jest używana w trzeciej osobie liczby pojedynczej i liczby mnogiej, np.: Adam sin bil er gul zamiast typowego dla języka duńskiego i szwedzkiego genitivu z -s, np.: Adams bil er gul.
Liczebniki:
Duńskie liczebniki od 50 do 90 to jest zazwyczaj rzecz nie do ogarnięcia dla osoby, która mówi tylko po szwedzku albo norwesku. Więc jeśli wam się przydarzy kiedykolwiek taka sytuacja, że będzie próbować się porozumieć po duńsku ze Szwedem lub Norwegiem, to pamiętajcie, że poza Danią nikt nie zna różnicy między halvtreds, tres, halvfjerds, firs i halvfems.
Wtedy najlepiej jest używać o wiele rozsądniejszych liczebników jakimi są femti, seksti, syvti, otti oraz niti (swoją drogą w Słowniku Języka Duńskiego takie formy można normalnie wyszukać). Pamiętajmy też, że gdy posługujemy się takimi liczebnikami i chcemy powiedzieć, np.: 65 to jednostki dajemy na końcu liczby a nie na początku (femogtres = sekstifem).
3. Fałszywi przyjaciele
Na sam koniec przedstawiamy listę wyrazów, które mają różne znaczenia w duńskim, szwedzkim i norweskim, pomimo że wyglądają identycznie lub przynajmniej podobnie.
duński vs szwedzki
- adgang – wstęp vs åtgång – zużycie
- at begrunde – uzasadniać vs att begrunda – rozważać
- en bøsse – broń gładkolufowa, ale też homoseksualista vs en bössa – wyłącznie jako broń gładkolufowa
- en dreng – chłopiec vs en dräng – parobek
- at drille – przedrzeźniać vs att drilla – ciężko trenować
- et eventyr – baśń, przygoda vs et äventyr – wyłącznie jako przygoda
- et formål – cel vs et föremål – przedmiot
- frisk – świeży vs frisk – zdrowy (czasem również świeży, ale np. w znaczeniu świeże powietrze – frisk luft a nie np. świeże mięso – färskt kött, co ciekawe tutaj mamy przypadek podwójnego fałszywego przyjaciela, bo po duńsku ferskt kød oznaczałoby niezakonserwowane mięso)
- en frokost – lunch vs en frukost – śniadanie
- at føle – czuć vs att föla – oźrebić się
- et glas – szkło vs en glass – lody (jako deser)
- et hospital – szpital vs et hospital – przestarzałe określenie na szpital psychiatryczny
- hurtig – szybki vs hurtig – żwawy, bystry
- en hygge (najważniejsze duńskie słowo) vs et hygge – wycinka drzew
- et højt menneske – wysoki człowiek vs en lång (a nie hög) person – wysoki człowiek
- især – zwłaszcza vs isär – osobno
- en is – lody (jako deser) oraz lód (zamrożona woda) vs en is – wyłącznie jako zamrożona woda
- en jura – prawo (jako nauka) vs en jura – jura (drugi okres ery mezozoicznej, od 201 do 145 milionów lat temu)
- en karakter – charakter, postać (np. w książce czy filmie) ale też ocena w szkole vs en karaktär – wyłącznie jako charakter lub postać (np. w książce czy filmie)
- en kjole – sukienka vs en kjol – spódnica
- at kneppe – (wulgarnie) uprawiać seks vs att knäppa – zapinać (np. rozporek) lub potocznie zabić kogoś
- at kunne lide – lubić (w bardzo specyficznych przypadkach móc ścierpieć) vs att kunna lida – wyłącznie móc ścierpieć
- kunstig – sztuczny vs konstig – dziwny
- en kælling – suka, durna baba vs en källing – kociątko
- at le – śmiać się vs att le – uśmiechać się
- en letmælk – mleko 1,5% vs en lättmjölk – mleko 0,5%
- en lidelse – cierpienie vs en lidelse – namiętność
- en madkasse – śniadaniówka – en matkasse – siatka na zakupy
- en minimælk – mleko 0,5% vs en minimjölk – mleko 0,1%
- nøjagtig – dokładny vs nöjaktig – wystarczający
- en pige – dziewczyna vs en piga – służąca
- en orm – robak vs en orm – wąż
- en pik – (wulgarnie) penis vs en pik – drwina
- en plastik – plastik vs en plastik – zdolność artystyczna do tworzenia trójwymiarowych obrazów albo skrót od operacji plastycznej
- at prøve – próbować vs att pröva – wypróbować, przetestować
- rolig – spokojny vs rolig – zabawny
- et samfund – społeczeństwo vs et samfund – społeczność np. religijna lub literacka
- et skift – zmiana, wymiana vs et skift – zmiana w pracy
- skør – kruchy, delikatny, ale też szalony, nienormalny vs skör – wyłącznie jako kruchy, delikatny
- en slange – wąż vs en slang – wąż ogrodowy
- stadig – wciąż, nadal vs stadig – solidny, trwały
- en sætning – zdanie (gramatyka) vs en sättning – sadzenie roślin, osiadanie budynku albo komponowanie tekstu
- taknemmelig – wdzięczny vs tacknämlig – mile widziane
- et tilfælde – przypadek vs et tillfälle – okazja, możliwość
- en tjener – kelner (ew. służący) vs en tjänare / tjänare! – służący / witaj!
- en tøs – młoda dziewczyna, laska, dziwka (wszystko zależy od kontekstu) vs en tös – młoda dziewczyna
- at æde – żreć vs att äta – jeść
’
duński vs norweski
- artig – grzeczny, dobrze wychowany (zwłaszcza o dziecku) vs artig – zabawny
- blød – miękki, delikatny vs bløt – miękki, delikatny, ale też mokry
- blød (o człowieku) – dobry, łagodny, wyrozumiały vs bløt (o człowieku) – strachliwy, przewrażliwiony
- et brus – gaz (np. w wodzie albo coli), ew. skrót od brusebad – prysznic vs en brus – napój gazowany
- at bryde sig om – lubić, podchodzić entuzjastycznie vs å bry seg om – zajmować się, przejmować się
- flink – miły vs flink – zdolny
- at grine – śmiać się vs å grine – płakać
- at jule – potocznie przygotowywać się do świąt Bożego Narodzenie vs å jule – dawać lanie
- en kran – żuraw (zarówno zwierzę jak i na budowie) vs ei/en kran – żuraw na budowie albo kran
- at måtte – mieć pozwolenie oraz musieć vs å måtte – przeważnie jako musieć, rzadziej jako mieć pozwolenie
- en orm – robak vs en orm – wąż
- at puste – dmuchać vs å puste – oddychać
- rask – zdrowy, pełen sił vs rask – szybki
- en ræv – lis vs ei/en ræv – dupa
- at soppe – moczyć stopy (np. u brzegu jeziora) vs å soppe – zbierać grzyby
- svær – trudny, skomplikowany vs svær – duży, nietypowy, zdolny
- trivelig – trochę gruby, dobrze odżywiony vs trivelig – miły, sympatyczny, duń. hyggelig
- ulige – nierówny, niesprawiedliwy vs ulik – różny, różnorodny