Sposoby na rodzajniki po duńsku
Rodzajniki to coś, co potrafi często spędzać sen z powiek. Uczącym się języka duńskiego, może się wydawać, że nie ma żadnych konkretnych zasad, mówiących o tym, kiedy rzeczownik będzie rodzaju wspólnego a kiedy rodzaju nijakiego i w sumie to po części prawda…
Ogółem z rodzajnikami nie wiążą się jakieś konsekwentne reguły, które rozwiążą zupełnie problem ich dopasowania do danego rzeczownika. Możemy tylko nauczyć się rozpoznawać pewne wzorce, które pomogą nam z większym prawdopodobieństwem dobrać odpowiedni rodzajnik. Tylko w pojedynczych przypadkach rzeczywiście występują pewne większe grupy rzeczowników, gdzie jesteśmy w stanie jednoznacznie powiedzieć jaki rodzaj będzie mieć dany wyraz.
Więcej o tym przeczytasz w tymże wpisie!
Podstawy:
W języku duńskim występują dwa rodzaje gramatyczne (dla porównania w języku polskim czy niemieckim są ich aż trzy a w języku angielskim nie ma rodzaju gramatycznego wcale).
Do rodzaju wspólnego (czasem nazywany męsko-żeńskim) przynależy rodzajnik EN, np. en bog, en himmel, en mulighed (po polsku książka, niebo, możliwość, po angielsku a book, a sky, an opportunity).
Do rodzaju nijakiego przynależy rodzajnik ET, np. et fly, et barn, et skab (po polsku samolot, dziecko, szafa, po angielsku an airplane, a child, a wardrobe).
W liczbie mnogiej rodzaj rzeczownika przestaje mieć znaczenie.
Uważajmy ponadto na to, żeby nigdy nie kombinować w taki sposób, iż uznamy: „Hm… wyraz dziecko po polsku jest rodzaju nijakiego, więc po duńsku też musi być rodzaju nijakiego…”. To że w tym konkretnym przykładzie akurat rzeczywiście oba wyrazy są rodzaju nijakiego, to wyłącznie czysty fart (zawsze jeśli taka analogia zadziała to będzie to tylko przypadek). Spójrzmy choćby na niebo, które w języku duńskim będzie rodzaju wspólnego en himmel.
Pierwsza wskazówka – przewaga en nad et:
Na początek czysta statystyka. W języku duńskim zdecydowana większość rzeczowników jest rodzaju wspólnego (około 80%). Zatem z matematycznego punktu widzenia w 8 na 10 przypadków rzeczownik będzie miał rodzajnik en. Nie warto jednak patrzeć na to aż tak schematycznie, bo musimy pamiętać o tym, że rodzaj nijaki występuje w rzeczownikach często używanych w sytuacjach codziennych, np.: et hus (dom), et dyr (zwierzę), et barn (dziecko), et menneske (człowiek), et år (rok).
Druga wskazówka – końcówki rzeczowników:
Są konkretne przypadki, kiedy końcówka rzeczownika dyktuje rodzaj wspólny (nie ma niestety konkretnej końcówki, która by w 100% wskazywała na rodzaj nijaki) albo chociaż daje nam bardzo duże prawdopodobieństwo, że rzeczownik będzie mieć rodzajnik en albo et.
Oto najpowszechniejsze końcówki, które dyktują rodzaj wspólny:
- -(an)er, np. en amerikaner, en århusianer, en svensker, en lærer
- -de, np. en mængde, en højde
- -en, np. en viden, en hilsen
- -hed, np. en kærlighed, en mulighed, en lejlighed
- -(n)ing, np. en kommentering, en maling, en åbning, en rådgivning
- -(t)et, np. en kvalitet, en mentalitet, en billet, en tablet
Oto najpowszechniejsze końcówki, które ✨zazwyczaj✨ wskazują na rodzaj nijaki:
- -at, np. et format, et apparat, et resultat (ale np. en automat, en kandidat)
- -ende (rzeczowniki pochodzące od imiesłowów czasu teraźniejszego), np. et udseende, et foretagende (ale np. en studerende)
- -skab, np. et beredskab, et venskab, et selskab (ale np. en dovenskab, en videnskab)
Trzecia wskazówka – podział na znaczenie:
Jeśli chodzi o tę wskazówkę to trzeba naprawdę uważać, gdyż tutaj wyjątek goni wyjątek, ale i tak taki podział może się od czasu do czasu okazać przydatny.
Rodzaj wspólny:
Rzeczowniki opisujące osoby (np. en lærer, en chauffør, en mekaniker). Tutaj często sama forma rzeczowników miesza się z ich znaczeniem, bo wiele końcówek rzeczowników odnosi się tylko (albo prawie tylko) do ludzi i są to końcówki: -and, -aner, -ant, -ast, -ator, -er, -iast, -iker, -iner, -ist, -log, -ner, -or, -ske, -ær, -ør. Ale cóż tutaj samym wyjątkiem będzie słowo… człowiek – et menneske. Poza tym mamy takie wyrazy jak dziecko – et barn albo członek, np. zarządu – et medlem.
Rzeczowniki opisujące zwierzęta (np. en fugl, en ræv, en løve). Tutaj m.in. wyjątkiem będzie wyraz, a jakże, zwierzę – et dyr.
Rzeczowniki opisujące ubrania (np. en sweater, en skjorte, en sok), gdzie wyjątkiem jest słowo… ubranie – et tøj (może jest w tym jakaś zależność🤔)
Rzeczowniki opisujące narzędzia (narzędzie to et værktøj), przedmioty albo urządzenia (np. en vaskemaskine, en kniv, en hammer, en nøgle)
Rodzaj nijaki:
Rzeczowniki opisujący materiały albo jakieś całości (np. et læder, et vand, et sand, et papir, et øl). Ale np. en sne, en mælk albo ciekawy przypadek en øl, kiedy mówimy o piwie w puszce, butelce, szklance itd. a nie o piwie jako cieczy.
Czwarta wskazówka – złożenia:
Na koniec warto zwrócić uwagę na bardzo ważną zasadę w języku duńskim. Mianowicie jeśli mamy do czynienia z jakimś złożeniem (a po duńsku występują one cały czas) to o rodzaju w danym wyrazie decyduje ostatni człon złożenia, np. en fremtid, en julesok, en bilmekaniker, en hårelastik, et familiemenneske, et børnehavebarn, et rugbrød, et fotopapir.
Występuję też oczywiście różne ciekawe wyjątki (ale nie aż tak często), np.: et måltid, en øllebrød.