Czasowniki modalne „burde” i „turde”
Każdemu, kto zaczyna swoją przygodę z duńskim, przedstawia się cztery podstawowe czasowniki modalne – kan, vil, skal oraz må. Jest to oczywiście jak najbardziej uzasadnione, gdyż te czasowniki używane są niezwykle często przez Duńczyków, praktycznie co drugie zdanie.
Czy wiedzieliście jednak, że w języku duńskim są jeszcze dwa inne czasowniki modalne – burde i turde? O tych czasownikach modalnych ✨premium✨ opowiemy krótko w tym wpisie. Zapraszamy!
Zachęcamy też do przeczytania wcześniejszego bloga o czasownikach modalnych!
***
Ale wpierw wytłumaczmy dlaczego 'burde’ i ’turde’ mogą być uznawane za czasowniki modalne. Czym jest w ogóle czasownik modalny?
Ze znaczeniowego punktu widzenia czasowniki modalne, to czasowniki, które nie wyrażają samej czynności, ale wskazują na okoliczności czynności wyrażonej przez drugi czasownik.
Z gramatycznego punktu widzenia czasowniki modalne, to czasowniki, które łączą się z drugim czasownikiem w formie bezokolicznikowej, np. Jeg kan/vil/skal/må ikke komme. – Ja nie mogę/chcę/mam/mogę przyjść.
’Burde’ oraz ’turde’ spełniają oba te warunki: Jeg burde/bør ikke komme. – Ja nie powinienem (był) przychodzić. Jeg turde/tør ikke komme. – Nie śmiem (mam odwagi, żeby…) przyjść.
Warto też zauważyć, że po 'burde’ oraz 'turde’ nie występuje partykuła ’at’ – w języku angielskim działa to tak samo z czasownikami modalnymi i partykułą ’to’. Tam przecież też powiemy: I can’t come, a nie I can’t to come...
A oto odmiana obu tych czasowników: bezokolicznik – burde/turde; czas teraźniejszy – bør/tør; czas przeszły – burde/turde; czas perfekt – har burdet/har turdet.
***
Czasownik turde oznacza po polsku mniej więcej śmieć; ośmielić się; mieć odwagę…, zaś angielskim odpowiednikiem będzie czasownik dare. Pokażmy parę przykładów:
- Jeg tør ikke går alene derhen. – Nie odważę się tam pójść sam.
- Han tør sige tingene, som de er. – On ma odwagę nazywać rzeczy takimi, jakimi są.
- Jeg tør (godt) sige, at vi ikke kan klare det længere. – Śmiem twierdzić, że już nie damy sobie rady.
- Vi tør (godt) sige, at festivalen gik glimrende! – Możemy śmiało powiedzieć, że festiwal przebiegł fantastycznie!
- Konklusionen turde vel være klar. – Wniosek zdaje się chyba być jasny. (to jest archaizm, ale co ciekawe, w tym znaczeniu wymowa turde jest inna niż w reszcie przypadków: [ˈtuɐ̯də])
- Tør jeg spørge, hvor meget din kone vejer? – Czy mógłbym zapytać, ile waży twoja żona? (tør jeg spørge – zwrot wyraźnie grzecznościowy)
***
Czasownik burde ma trochę więcej niuansów. Po pierwsze można mieć często wątpliwości, kiedy powinno się użyć burde/bør, a kiedy skulle/skal. Różnicę między tymi słowami można opisać w taki sposób – burde/bør odnosi się do wewnętrznej moralności i racjonalności, po polsku wyrazimy to czasownikami powinno się/należałoby, po angielsku czasownikami should albo rzadko już używanym ought to; skulle/skal może wyrażać plan, system, sugestię albo umowę lub jakiś wzorzec zachowania, powszechną opinię albo pesymistyczny scenariusz, który może się wydarzyć w przyszłości. Do tego skal + nok wyraża obietnicę. Po polsku skulle/skal będziemy m.in. mogli przetłumaczyć na powinno się/musieć/mieć…, a po angielsku na should oraz have to.
Po drugie różnica między burde i bør nie polega – jak można by było pomyśleć – na tym, że mamy czas przeszły i teraźniejszy. Tak naprawdę oba te czasowniki są używane w czasie teraźniejszym. Burde jest krytyką stanu obecnego – powinno być tak, a jest inaczej. Bør opisuje, jak rzeczy powinny wyglądać w idealnym świecie.
- Du burde være sødere over for din mor! – Powinieneś być milszy dla swojej matki!
- Man bør altid være sød over for sine børn. – Zawsze powinno się być miłym dla swoich dzieci.
- Man burde betale skat i Danmark, men nogle forsøger at undgå det. – Należy płacić podatki w Danii, ale wielu próbuje tego unikać.
- Man bør betale skat, så Danmark kan fungere bedre. – Powinno się płacić podatki, żeby Dania mogła lepiej funkcjonować.
- Man skal betale skat i Danmark! – W Danii trzeba płacić podatki!
- På en dag som i dag bør man kunne se hele Mumidalen fra bjergets top. – W dzień taki jak dzisiaj powinno być widać całą Dolinę Muminków ze szczytu góry. (tutaj mamy trochę inne znaczenie burde, które odnosi się do prawdopodobieństwa/logicznej konsekwencji)
- Jeg skal køre hjem i morgen. – Jutro będę jechać do domu.
- Du skulle prøve den her gulerodskage! – Musisz spróbować tego ciasta marchewkowego!
- Skal du altid ryge cigaretter i vores stue?! – Czy musisz zawsze palić papierosy w naszym salonie?!
- Jeg har hørt, at Thomas Vinterberg skulle være en fantastisk instruktør. – Słyszałem jakoby Thomas Vinterberg miał być znakomitym reżyserem.
- Jeg håber ikke, han skal ende i en ulykke, hvis han kører så stærkt. – Mam nadzieję, że nie przyjdzie mu skończyć w wypadku, jeśli on jeździ tak ostro.
- Jeg skal nok køre langsomt og forsigtigt! – Obiecuję jechać powoli i ostrożnie!