Nieoczywiste przysłówki w języku duńskim i ich znaczenie
Pozornie przysłówki mogą sprawiać wrażenie mniej istotnych niż np. rzeczowniki czy czasowniki. Bardzo często są to jednak słowa, które mają kluczowe znaczenie w zrozumieniu całego sensu przekazywanego zdania.
Pomimo tego przy nauce języka może się zdarzyć sytuacja, że nieświadomie zaczniemy ignorować te – zdawać by się mogło – drobne słówka. W tym wpisie opiszemy kilkanaście przysłówków powszechnych w duńszczyźnie. Zwłaszcza że niektórzy reprezentanci tejże części mowy mogą się czasem zdawać nieprzetłumaczalnymi potworkami (mamy nadzieję, że po przeczytaniu tego wpisu już przestaną takimi być😉)
1. ikke
Ok… zaczynamy od słówka, pomyśleć można, bardzo prostego. Ikke poznaje każdy na samym początku swojej przygody z językiem duńskim, ale wbrew pozorom to słowo nie jest taką oczywistością. Możliwe nawet, że nie każdy jest świadomy, iż to słowo jest przysłówkiem.
Ikke jest używane przede wszystkim jako element negujący zdanie albo część zdania i odpowiada angielskiemu not i polskiemu nie.
- Nie pochodzę z Danii. Pochodzę z Polski. – Jeg kommer ikke fra Danmark. Jeg kommer fra Polen.
Ikke może być używane ponadto z pytającą intonacją na końcu frazy lub zdania. Wtedy jest to taki odpowiednik polskiego nie? albo co nie? W takim kontekście Duńczycy praktycznie zawsze wypowiadają to słowo jako samo ik’ albo w formie dziwacznego nosowego zawodzenia ingggg’… Alternatywnie po ikke jeszcze można dodać kolejny przysłówek – også (ik’ osss’ lub charakterystyczne dla Jutlandii eg’ o’)
- Ty pochodzisz z Polski, co nie? – Du kommer fra Polen, ikke (også)?
2. altså
Bardzo często słowo wytrych, używane jako przerywnik, kiedy się zastanawiamy nad dalszym ciągiem swojej wypowiedzi. Trochę jak angielskie like albo polskie jakby.
- Jakbyyy… wiesz, co mamy teraz zrobić? – Altsååå… ved du, hvad vi nu skal gøre?
Poza tym ów przysłówek przekazuje, że za czymś stoi jakiś logiczny rozwój sytuacji i odpowiada polskiemu więc, zatem, to jest, to znaczy…
- Jesteśmy zatem teraz przyjaciółmi? – Er vi altså venner nu?
- Jestem głodny… to znaczy… bardzo głodny. – Jeg er sulten… altså… meget sulten.
- Nasze dochody wzrosły o 25%, tj. bardzo dużo. – Vores indtægt er steget med 25 %, altså rigtig meget.
3. nok
To także słówko, które może umknąć uwadze podczas nauki duńskiego, pomimo że jest ciągle używane przez native’ów. Wszystkie przydatne informacji o nok możesz przeczytać w tym wpisie: https://mester.pl/small-talk-po-dunsku/
4. kun / bare / lige
Trzy przysłówki, które często w języku polskim tłumaczą się na tylko… heh… ’tylko’… jeden przysłówek i oznacza właśnie tylko. Ale żeby ów trzy wyrazy jakoś rozróżnić to przetłumaczmy kun na wyłącznie, bare na po prostu, a lige na właśnie.
- Dzisiaj przyjdzie tylko/wyłącznie Tobias i nikt inny. – I dag kommer kun Tobias og ingen andre.
- To tylko/po prostu Tobias. Nie bój się. – Det er bare Tobias. Du skal ikke være bange.
- Właśnie do niego zadzwoniłem. Teraz muszę zająć się już tylko jedną rzeczą. – Jeg har lige ringet til ham. Nu skal jeg lige ordne én ting.
Dla tych, którzy znają angielski ułatwieniem będzie też porównanie sobie kun z only a bare oraz lige z just.
5. vist / vistnok
Słowa te są synonimami i mają za zadanie przekazywać, że coś uznajemy za wysoce prawdopodobne albo logiczne. Odpowiada polskiemu zapewne albo najpewniej.
- Zapewne tak musiało być. – Det måtte vist have været sådan.
- To najpewniej list do ciebie. – Det er vistnok et brev til dig.
6. heller (ikke)
Przysłówek używany przy zaprzeczeniach, np. przy heller ikke i odpowiada polskiemu również nie / też nie / także nie (ważne: forma også ikke jest niepoprawna!)
- Roberts idé var forfærdelig, men din idé er heller ikke perfekt. – Pomysł Roberta był okropny, ale twój pomysł również nie jest idealny.
7. gerne
Najprostszym tłumaczeniem gerne na język polski jest chętnie i choć czasem ten przysłówek rzeczywiście będzie to oznaczać, to ma on jednak o wiele szersze zastosowanie, które już nie musi być aż tak oczywiste.
Gerne używa się często z czasownikami modalnymi.
Ville gerne nadaje wypowiedzi grzeczności, ale także podkreśla różnicę miedzy zdaniem z samym vil/ville, które mogłoby równie dobrze znaczyć, że po prostu zrobimy coś w przyszłości. Kiedy jednak do ville dodamy gerne nie będzie wątpliwości, że coś ’chcielibyśmy ’.
- Chciałbym porozmawiać o tym, co wydarzyło się wczoraj. – Jeg vil gerne snakke om det, der skete i går.
Måtte gerne również nadaje wypowiedzi grzeczności, a do tego podkreśla, że druga osoba może być przekonana, że naprawdę na coś zezwalamy. Często w takim przypadku między måtte a gerne doda się także meget.
- Możesz się częstować moim ciastem. – Du må meget gerne prøve min kage.
Inny przypadek:
- Możecie pomóc nam z ustawieniem krzeseł. – I må gerne hjælpe os med at sætte stolene op. (tutaj må gerne używamy, aby grzecznie poprosić o pomoc, ale bardzo często też za tą grzecznością kryje się oczekiwanie, że tą pomoc rzeczywiście się otrzyma)
Skulle gerne wyraża nadzieję lub oczekiwanie, że coś się wydarzy w określony sposób.
- Nasz plan powinien być gotowy do jutra. / Najlepiej żeby nasz plan był gotowy do jutra. – Vores plan skulle gerne være klar inden i morgen.
Kunne gerne wyraża, że jakieś wydarzenie mogłoby być prawdopodobne lub logiczne, a w innych słowach – nie byłoby zdziwieniem gdyby tak się stało / nie byłoby to problematyczne (wręcz przeciwnie), gdyby się tak stało. Warto jednak podkreślić, że w takich zdaniach częściej używa się godt albo sagtens zamiast gerne.
- Równie dobrze to on mógł zabić tego mężczyznę. – Det kunne gerne være ham, der slog den mand ihjel.
- Mógłbym bez problemu pracować jako marynarz. – Jeg kunne gerne arbejde som sømand.
8. godt nok
Używane przy uznaniu czegoś jako prawdziwego. Trochę jak polskie rzeczywiście. W takim kontekście często po godt nok będzie następować men.
- Może i rzeczywiście jest stary, ale jest nadal aktywny fizycznie. – Han er godt nok gammel, men han er stadig fysisk aktiv.
godt nok może oznaczać także polskie naprawdę/rzeczywiście (jako synonim do virkelig), a także wystarczająco dobrze.
- Czy on rzeczywiście jest taki stary?! Tak, w tym roku będzie obchodzić swoje setne urodziny. – Er han godt nok så gammel?! Ja, han fejrer sin 100-års fødselsdag i år.
- Znam go wystarczająco dobrze, żeby wiedzieć, że to nie było on. – Jeg kender ham godt nok til at vide, at det ikke var ham.
9. jo / da
Słówko, które może być trudne w użyciu dla Polaków uczących się duńskiego (również Kaszubów, bo to nie jest to samo 'jo’🤭)
Jo używa się jako pewnego rodzaju 'przeczenie przeczenia’, czyli jako odpowiedź na pytanie z ikke albo innym wyrazem wyrażającym negację. Najbliższym polskim odpowiednikiem będzie tutaj owszem.
Jeśli ktoś już zna niemiecki, to jo nie będzie dla niego problemem, gdyż jest to odpowiednik tamtejszego doch.
- Nie jest ci smutno? Tak/Owszem, jest mi bardzo smutno. – Er du ikke ked af det? Jo, jeg er rigtig ked af det.
Ponadto jo w zdaniu będzie oznaczać polskie przecież i taki sam wydźwięk (może nawet jeszcze bardziej potoczny) będzie miało da (słówko, które w innych kontekstach też może oznaczać najróżniejsze rzeczy).
- Nie jest ci smutno? Tak/Owszem, jest mi przecież bardzo smutno. – Er du ikke ked af det? Jo, jeg er jo rigtig ked af det.
- Nie jest ci smutno? Tak/Owszem, jest mi przecież bardzo smutno. Przecież ci nie jest! – Er du ikke ked af det? Jo, jeg er jo rigtig ked af det. Det er du da ikke! (gaslighting)
10. knap / godt
Słowo to oznacza prawie albo nieomal. Nie wydaję się skomplikowane, ale co ciekawe jest niemało Duńczyków, którzy myli znaczenie tego słowa i używa go jako… trochę ponad, czyli w sumie dokładny antonim pierwotnego znaczenia knap.
A aby powiedzieć trochę ponad powinno się użyć słowa godt albo po prostu lidt over.
- Na spotkaniu jest prawie 100 mężczyzn i trochę ponad 100 kobiet. – Der er knap 100 mænd og godt 100 kvinder til mødet.
11. vel
Vel jest używane pytająco na końcu zdań lub fraz w podobnym sposób jak przedstawione na początku ikke.
Vel używamy zamiast ikke wtedy, jeśli ikke pojawiło się już wcześniej w tej samej wypowiedzi (tak żeby nie zdwajać tego samego słowa + tutaj jest podobna sytuacja jak przy jo, bo znowu trochę się nam robi negacja negacji)
- Nie zamierzasz jej tego powiedzieć, prawda? – Det kommer du ikke til at fortælle hende, vel?
Jeszcze dziwniejszym kontekstem, kiedy można użyć vel, jest taka sytuacja:
- Chyba możesz nas kiedyś odwiedzić? – Du kan vel besøge os på et tidspunkt?
- Raczej nie zamierzasz na nią krzyczeć?! – Du tænker dig vel ikke at råbe ad hende?!
W tym przypadku wstawienie vel albo vel ikke w środku zdania, które ma formę zdania oznajmującego, przemienia je w zdanie pytające. Przy vel będą to pytania retoryczne, takie gdzie się oczekuje jakiejś odpowiedzi – negatywnej lub pozytywnej.
12. sagtens
Sagtens tłumaczy się w języku polskim mniej więcej na bez problemu albo spokojnie.
- Chcesz mi pomóc? Tak, mogę ci spokojnie/bez problemu pomóc. – Gider du hjælpe mig? Ja, jeg kan sagtens hjælpe dig.
13. mon
Mon to kolejny dziwaczny przysłówek, który podobnie jak vel tworzy zdania pytające (chociaż nie zawsze), pomimo tego, że sama kolejność wyrazów w zdaniu na to nie wskazuje. ]
Ponadto zdania zaczynające się od mon zdają się zachowywać jak zdania podrzędne, tak jakby mon było spójnikiem podrzędnym a nie przysłówkiem. Dziwna sprawa…
Mon wyraża ciekawość albo wątpliwość → czyż…? czyżby…? ciekawe, czy…?
- Czyż to nie jest dziwne słowo? – Mon det ikke er et underligt ord?
- Zastanawiam się, czy Jonas kiedykolwiek był na kogoś zły. – Jeg undrer mig over, om Jonas mon nogensinde har været sur på nogen.
- Ciekawe, czy już nie przyjechała? – Mon hun ikke allerede er kommet?