Zmiana stopnia w języku fińskim
Zmiana stopnia w języku fińskim to jedno z podstawowych zagadnień w fińskiej gramatyce. W dzisiejszym wpisie przyjrzymy się temu, czym dokładnie jest i jakie zasady nią kierują.
Zmiana stopnia, czyli po fińsku astevaihtelu (aste – stopień, vaihtelu – zmiana) nazywana jest również kpt–vaihtelu. To dlatego, że najbardziej charakterystyczna jest właśnie dla głosek k, p oraz t. O co chodzi w tym zjawisku?
W języku fińskim pewne zbitki głosek w odmianie przez przypadki (dla rzeczowników, przymiotników, liczebników) lub w odmianie przez osoby (dla czasowników) zmieniają się w inne.
A dokładniej: istnieje zestaw głosek lub zbitek głosek (zamieszczony poniżej), z których każda ma 2 warianty: mocny (vahva) oraz słaby (heikko). Na ogół* punkt wyjściowy, tj. np. rzeczownik w mianowniku czy też czasownik w bezokoliczniku zawiera mocny wariant głoski (np. kukka – kwiat, kirjoittaa – pisać). Forma odmieniona zawiera już wariant słaby (np. kukka → kukan, kirjoittaa → kirjoitan).
Zjawisko to podobne jest do oboczności w języku polskim (np. ręka → ręce, k → c).
Poniżej wymieniamy, jakie dokładnie głoski podlegają zmianom.
kk → k (np. kukka → kukan)
pp → p (np. loppu → lopussa)
tt → t (np. tyttö → tytön)
k → – (np. Turku → Turussa)
p → v (kylpy → kylvyssä)
t → d (äiti → äidin)
nk → ng (Helsinki → Helsingissä)
mp → mm (rumpu → rummussa)
lt → ll (kulta → kullan)
nt → nn (asunto → asunnossa)
rt → rr (parta → parrassa)
lke → lje (sulkea → suljen)
rke → rje (särkeä → särjen)
Żeby w pełni zrozumieć zjawisko zmiany stopnia, należy zapoznać się z dodatkowymi regułami, które wymieniamy poniżej:
- W rzeczownikach (oraz przymiotnikach, liczebnikach…) tylko mianownik będzie miał stopień mocny. Dla prawie wszystkich pozostałych przypadków (z wyjątkiem m.in. partitiivi i illatiivi) będzie to stopień słaby.
- W czasownikach: stopień mocny będzie miała tylko 3. osoba liczby pojedynczej i 3. osoba liczby mnogiej. Pozostałe osoby będą mieć stopień słaby.
- Kombinacje sk, sp, st oraz tk nie podlegają zmianie stopnia (np. matka → matkan; ze słowa “matka” nie możemy zrobić “matan”, mimo że jest tam litera k).
- Kombinacja hk odmienia się nieregularnie: sähkö → sähkön.
- Wyrazy aika i poika odmieniają się nieregularnie: aika → ajan i poika → pojan.
- Przed podwójną samogłoską nie zachodzi zmiana stopnia (vapaa → vapaan, keittiö → keittiön).
- W niektórych wyrazach, głównie pochodzenia obcego, zmiana stopnia nie zachodzi (auto → auton, söpö → söpön, muki → mukin).
- W fińskich imionach zmiana stopnia zachodzi tylko wtedy, kiedy mamy kk, pp albo tt (Mikko → Mikon, Teppo → Tepon, Pentti → Pentin), ale z pozostałymi głoskami/zbitkami głosek (które normalnie podlegałyby zmianie stopnia) już nie. Np. nie poleca się mówić Satu → Sadun, raczej Satu → Satun).
- Przed sufiksami pozesywnymi (= końcówką, którą doklejamy do słowa, żeby wyrazić przynależność, np. äiti – mama, äitini – moja mama) nie zachodzi zmiana stopnia: äiti → äitini (nie: äidini).
*istnieje również zjawisko nazywane odwrotną zmianą stopnia. Punktem wyjściowym będzie wtedy stopień słaby (np. dla rzeczowników zakończonych na -e: lääke → lääkkeen). Omawiane jest jednak zwykle na dalszym etapie nauki. W dzisiejszym wpisie skupiamy się jedynie na podstawach.